İran'da savaş sonrası kriz büyüyor: Muhalefet sokakta ama lider yok

İran rejimi, İsrail ve ABD’nin haziran ayında nükleer tesisleri hedef alan hava saldırılarıyla başlayan savaşın ardından derinleşen ekonomik kriz ve hızla tırmanan enflasyonun baskısı altında bulunuyor. Artan hayat pahalılığı yeni bir toplumsal huzursuzluk dalgasını tetiklerken, ülkedeki muhalefetin parçalı yapısı rejime karşı etkili bir siyasi güç oluşmasını engelliyor.

On yıllardır aralıklarla ülke geneline yayılan protestolara rağmen İran muhalefeti monarşi yanlıları, sol örgütler, etnik gruplar ve reformist hareketler arasında bölünmüş durumda. Bu da hem örgütlenmeyi zorlaştırıyor hem de güvenlik güçlerinin protestoları bastırmasını kolaylaştırıyor.

İran’daki en görünür muhalif figürlerden biri, devrik Şah’ın oğlu Reza Pahlavi. ABD’de yaşayan Pahlavi, şiddet içermeyen protestolar ve referandum yoluyla rejim değişikliği çağrısı yapıyor. İran diasporasında belirli bir destek tabanı bulsa da, monarşinin ülke içinde ne ölçüde karşılık gördüğü belirsizliğini koruyor.

Bir diğer önemli yapı ise Halkın Mücahitleri Örgütü (MEK). 1970’lerde Şah rejimine karşı silahlı mücadele yürüten örgüt, İran-Irak Savaşı sırasında Bağdat yönetimini desteklemesi nedeniyle ülkede geniş bir tepkiyle karşılanıyor. MEK, 2002 yılında İran’ın gizli nükleer faaliyetlerini ifşa etmesiyle dikkat çekmiş olsa da, bugün İran içinde etkin bir varlık gösterdiğine dair güçlü işaretler bulunmuyor.

Ülkedeki Kürt ve Beluç azınlıklar da uzun süredir Tahran yönetimine karşı muhalefet yürütüyor. Bu bölgelerde zaman zaman güvenlik güçleriyle çatışmalar yaşanırken, protesto dalgaları genellikle en sert şekilde bu bölgelerde hissediliyor. Ancak bu grupların da merkezi ve birleşik bir muhalefet gücü oluşturamadığı görülüyor.

İran’da son yıllarda iki büyük protesto dalgası öne çıktı. 2009’daki seçim sonrası “Yeşil Hareket” kısa sürede bastırılırken, 2022’de “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganıyla başlayan eylemler de geniş katılıma rağmen örgütsüzlük nedeniyle etkisini kaybetti.

Uzmanlara göre İran’da halkın hoşnutsuzluğu artmaya devam etse de muhalefetin ideolojik ve yapısal bölünmüşlüğü, rejime karşı güçlü ve ortak bir alternatifin ortaya çıkmasını şimdilik engelliyor.